Những điều bạn chưa hề biết về ‘từ và nghĩa từ’ trong Tiếng Việt

Xã hội -

Hẳn bạn sẽ ngớ người khi biết rằng, có vô số từ ngữ bạn đang dùng sai chỉ vì thói quen khó bỏ đấy!

Là một ngôn ngữ có thời gian phát triển lâu và trải qua nhiều thời kỳ, tiếng Việt sở hữu lượng từ lớn hơn nhiều so với những gì chúng ta đang sử dụng trong thời kỳ hiện nay.

Bởi lẽ tiếng Việt là sự tổng hợp từ nhiều ngôn ngữ - bao gồm tiếng Việt, Hán, Nguồn, Mường, Sách, Mày, Rục… Thêm vào đó, dựa vào vị trí địa lý và lịch sử, rất nhiều từ đã bị biến đổi về ngữ nghĩa tùy theo vùng miền và chiều dài lịch sử.

Bài viết sau đây mong muốn giới thiệu cho bạn đọc một cái nhìn sơ qua về “từ” và “nghĩa của từ” trong tiếng Việt để từ đó có thể hiểu hơn về tiếng mẹ đẻ của mình.

Thêm một nghĩa của “Cái”…

Có thể nói, một trong những thành tố thường xuyên và hay sử dụng nhất trong tiếng Việt hiện đại là “cái”. Thông thường, “cái” có một vài nghĩa sau: để chỉ một vật (cái bàn, cái ghế) hay để chỉ giống (con cái, giống cái), hoặc không là để chỉ một vật gì đó lớn (đường cái).

Tuy vậy, có một điều rất thú vị đó là có nhiều địa danh trong Nam Bộ có “Cái” đứng đầu, ví dụ như: Cái Cát, Cái Cối, Cái Chanh, Cái Muối, Cái Trầu, Cái Bè… Đối với địa danh, nhất là những địa danh ở Việt Nam, thông thường tên của địa danh luôn đi kèm với một ý nghĩa nào đó.

Chợ nổi Cái Bè.

Chợ nổi Cái Bè.

Nếu như tra cứu, bạn sẽ thấy rằng phần lớn các địa danh trên gắn liền với rạch và sông, vậy liệu “Cái” có nghĩa như vậy hay không?

Câu trả lời là có, tuy vậy, nghĩa “cái” này hiện nay không phổ biến. Trong từ điển Việt - Pháp cũ (Dictionaire Annamite - Francais) có giải thích từ “cái” này theo nghĩa là rạch ngang nhỏ.

151122tu04-cc1cc

Thêm vào đó, do văn hóa Nam Bộ có sự quan hệ mật thiết với văn hóa Khmer nên ngôn ngữ cũng chịu sự ảnh hưởng, nhất là với những địa danh Khmer cũ. Cuối thế kỷ XIX, Trương Vĩnh Ký có lập bảng đối chiếu mối quan hệ này và một số yếu tố “cái” tương ứng với “prêk” - nghĩa là con rạch.

Cụ thể, Cái Cát: Prêk Khsắc (rạch cát); Cái Cối: Prêk Thbai (rạch cối xay) hay Cái Trầu: Prêk Ambil (rạch muối). Còn yếu tố đứng sau thường dùng để chỉ người, vị trí, tính chất, cây cối…

Nếu nghiên cứu thêm về địa danh Nam Bộ, các bạn sẽ thấy nhiều hơn những sự tương đồng này ở các từ khác như: “Cổ” (với nghĩa là “đảo”: Cổ Cong, Cổ Tron), “Ngả” (với nghĩa là “nhánh sông”: Ngả Cạy, Ngả Tắt, Ngả Bát), “Xẻo” (với nghĩa là “lạch nhỏ”: Xẻo Sầm, Xẻo Nga)…

Và sự biến đổi từ - nghĩa từ theo địa lý, lịch sử

Ý nghĩa của một từ có thể khác nhau tùy theo thời kỳ và thay đổi suốt dọc theo quá trình lịch sử. Có nhiều từ ngữ mà hiện nay nghĩa gốc đã bị mất, thay vào đó là cách dùng phổ biến trong thời kỳ này.

Và “khốn nạn” là một từ như thế. Theo Từ Điển Hán Việt của Đào Duy Anh và Từ Điển Hán Việt của Nguyễn Lân, “khốn nạn” có nghĩa là khó khăn, cùng khổ, gặp tai vạ (“nạn” có nghĩa là tai vạ).

151122tu06-cc1cc-376ba

Tuy vậy, hiện nay chúng ta phần lớn sử dụng “khốn nạn” theo nghĩa hèn mạt, đáng khinh. Nếu như nói “Anh chàng kia thật khốn nạn” thì ngay lập tức người nghe sẽ hiểu đối tượng được nói đến là loại đáng khinh, chứ không phải đang gặp cảnh khốn cùng.

Hay “nghèo” cũng là một từ mà nghĩa gốc bị mất. “Nghèo” trước đây được dùng với nghĩa “nguy hiểm, quẫn bách” và từ đồng nghĩa với “nghèo” hiện nay là “ngặt”.

151122tu07-cc1cc

Ví dụ: Trong Quốc âm thi tập - bản của Trần Văn Giáp có nói:

“Lòng người tựa mặt ai ai khác

Sự thế bằng cờ bước bước nghèo”

Hai câu này vốn chỉ sự thay đổi ở con người và thế sự, khiến cho người nói cảm thấy khó khăn, nguy hiểm. Từ “nghèo” ở đây không thể hiểu với nghĩa là thiếu thốn về mặt vật chất, bởi như vậy câu thơ thứ hai sẽ không có nghĩa. Nghĩa “nghèo” cũ nay chỉ còn trong những từ như “hiểm nghèo”, “ngặt nghèo” mà thôi.

Có lẽ chưa bao giờ các bạn nghĩ “phản động” theo nghĩa tốt. Thế nhưng trước thời 1945, từ này hoàn toàn không mang nghĩa tiêu cực. “Phản” có nghĩa là “chống lại”, “động” có nghĩa là “không đứng yên”, “phản động” trước kia được sử dụng với nghĩa “động tác phản ứng lại”.

Ví dụ:

“Sự phản động đầu tiên của chính phủ trước sự tăng giá toàn thể là quy định cho mỗi hóa vật một giá tối cao”. (Đỗ Đức Dục - Tạp chí Thanh Nghị - 1942).

151122tu08-cc1cc

Hiện nay, nếu tra từ điển Tiếng Việt, “phản động” được định nghĩa như sau: Có tư tưởng, lời nói hoặc hành động chống lại cách mạng, chống lại trào lưu tiến bộ. Trên thực tế, từ này đã bị “chết nghĩa” (không thể có nghĩa khác) nên hiện tại chúng ta đã bỏ cách dùng theo nghĩa gốc.

Địa lý cũng là một trong những nhân tố ảnh hưởng đến nghĩa của từ. Có những từ ở vùng này không có nghĩa gì xấu nhưng khi dùng rộng rãi, hay dùng ở vùng khác thì lại có nghĩa xấu.

“Ả” ở vùng Nghệ Tĩnh chỉ một người con gái bình thường. Thậm chí Nguyễn Du cũng dùng từ này với nghĩa hoàn toàn bình thường trong câu “Đầu lòng hai ả tố nga”.

151122tu02-cc1cc

Nhưng hiện tại, trong tiếng nói phổ thông và đặc biệt vùng Bắc Bộ, “Ả” đồng nghĩa với không đứng đắn, sai trái, và thậm chí liên quan đến pháp luật (Từ “Ả” được dùng để chỉ tội phạm nữ trong báo chí pháp luật).

Hay như “Cả” là một từ không xuất hiện ở vùng Nam Bộ, bởi đây là từ phạm húy, một trong những tội rất nặng trong thời phong kiến.

Theo bài “Tị Húy trong sinh hoạt của người Việt Nam của Phạm Văn Bân” thì: “Khi bị Pháp chiếm làm thuộc địa, cơ quan cai trị ở mỗi xã miền Nam được gọi là Hội Đồng Tề, trong đó người đứng đầu được gọi là Hương Cả”.

151122tu03-cc1cc

Thế nên gọi “Cả” để chỉ người anh/chị lớn trong nhà rất dễ bị kị húy, và bởi vậy, người Nam Bộ thay “Cả” bằng “Hai” và có: anh Hai, chị Hai, bà Hai,…

Vậy đấy, đây là một trong những bài đầu tiên người viết muốn giới thiệu đến độc giả những khía cạnh thú vị của “từ” và “nghĩa của từ” trong tiếng Việt.

Đây là một phạm trù rất rộng nên chỉ dám trích lục một phần nhỏ và đơn giản để diễn giải. Trong những bài viết tới, người viết sẽ đề cập kỹ hơn đến thổ ngữ (cách dùng địa phương) - một trong những khía cạnh rất thú vị khác của ngôn ngữ nói riêng và văn hóa Việt Nam nói chung.

*Bài viết trên đây là dựa trên quan điểm và sự nghiên cứu của riêng tác giả, các tài liệu tham khảo gồm có:

- Tiếng Việt và các ngôn ngữ Đông Nam Á của Viện Ngôn Ngữ Học

- Từ hội học - Giáo trình Việt Ngữ của Đỗ Hữu Châu

- Từ Điển Hán Việt của Đào Duy Anh, Từ Điển Hán Việt của Nguyễn Lân

BÌNH LUẬN 0
Đăng nhập

Gửi bình luận

Tin mới cập nhật
sống chung với mẹ chồng

Diệp dùng ’72 phép biến hóa’ chống lại bà mẹ chồng quái tính ‘nhất vịnh Bắc Bộ’

Phim ảnh -
Trong tập 31 “Sống chung với mẹ chồng”, Diệp bắt đầu tung chiêu độc, bắt nạt mẹ chồng khiến người đanh đá như bà Phương cũng chịu thua.
TIN LIÊN QUAN

Muốn hòa thuận mẹ chồng - nàng dâu, ‘bí kíp’ chỉ có vài câu thế này thôi!

Những lời nói của bà Bằng (NSND Lan Hương), mẹ đẻ của Minh Vân tuy đơn sơ, giản dị mà hàm chứa nhiều ý nghĩa về mối quan hệ mẹ chồng - nàng dâu tưởng chừng như đầy phức tạp.
mua-he-khong-do,son-tung,son-tung-m-tp

Những khoảnh khắc trọn vẹn và vỡ òa của ‘Mùa Hè Không Độ 2017’

Âm nhạc -
Sau hai ngày tổ chức, Mùa Hè Không Độ đã để lại nhiều dấu ấn đặc biệt, đọng lại trong lòng khán giả nhiều cảm xúc.

Bán thịt chó giả danh thịt gà ở Bali: Bí mật động trời của điểm đến nổi tiếng nhất Indonesia

Thế giới -
Thịt chó ở Bali được bày bán công khai như thịt gà khiến không ít du khách lầm tưởng. Sự thật được tiết lộ trong một cuộc điều tra của Tổ chức bảo vệ động vật Úc khiến thế giới được một phen hốt hoảng.
TIN LIÊN QUAN

Mải chỉ trích lễ hội thịt chó ở Trung Quốc, chúng ta đã quên rằng người Việt ăn thịt 5 triệu con chó mỗi năm

Ước tính trung bình một người Trung Quốc ăn khoảng 0,01 con chó trong khi đó, con số của người Việt gấp 5 lần là 0,05.
fc-minh-hang,minh-hang,sinh-nhat-minh-hang

SAOSTAR QUIZZ: Bạn đã thật sự thấu hiểu từng ‘chân tơ kẽ tóc’ của Minh Hằng?

Bí mật sao -
Hãy thể hiện mình là fan đích thực của “Bé Heo” Minh Hằng khi trả lời xuất sắc 10 câu hỏi hóc búa đến từ Saostar.vn nhé!
l-oreal,make-up-look,son-gold,xu-huong

Cùng Quỳnh Như The Face khám phá makeup look mùa hè ấn tượng từ son dát vàng

Đẹp -
Chỉ với một thỏi son hãy xem Quỳnh Như hô biến ấn tượng cho phong cách trang điểm ánh kim siêu hot hè này.
michael-bay,transformer,transformers-the-last-knight
Transformers: The Last Knight

‘Transformer 5: The Last Knight’ - Chỉ cần kỹ xảo đẹp đã là ngoại lệ duy nhất tại Hollywood

Phim ảnh -
Loạt phim "Transformer" giống như một ngoại lệ của Hollywood khi người ta có thể sẵn sàng chấp nhận những điểm yếu về nội dung từ phần này qua phần khác miễn là kỹ xảo mãn nhãn, những trận chiến nảy lửa.
hoc-sinh-bi-tai-nan,oto-dien,tai-nan-lien-hoan,tai-nan-tren-pho-ba-trieu

Ô tô ‘điên’ đâm liên hoàn trên phố Bà Triệu: Hai anh em nữ sinh gặp nạn, một người nguy kịch

Tin nóng -
Xe "điên" bất ngờ đâm vào dòng người đang chờ đèn đỏ khiến nhiều người bị thương nặng, trong đó 1 người đang rất nguy kịch.
lan-khue,the-face-viet-nam,the-face-vietnam-2017
THE FACE VIETNAM 2017

Được fan chăm sóc tận nơi, Lan Khuê đích thị là HLV hạnh phúc nhất The Face 2017

TV Show -
Lan Khuê không khỏi xúc động trước tình cảm của các bạn nhỏ khi đã vượt đường xa mang thức ăn đến tận nơi cho mình.
cosplay,phong-cach-sao-viet,sinh-nhat-minh-hang

Minh Hằng chơi lớn rủ fan ‘cosplay’ dự sinh nhật

Sao & Fan -
Sau buổi offline dã ngoại hoành tráng, Minh Hằng tiếp tục “rủ rê” người hâm mộ đến dự buổi sinh nhật sắp tới của mình với hình thức cosplay thú vị.

Cứ chê Hoàng Thuỳ mặc xấu đi, cô ấy xuất hiện ở tạp chí danh giá như ‘chuyện dĩ nhiên’ đấy!

Sao đẹp - Sao xấu -
Là một trong gương mặt cầm trịch gây dấu ấn đậm đà tại The Face từ những ngày đầu, phong cách thời trang của Hoàng Thùy cũng liên tục xuất hiện trên tạp chí nước ngoài.
TIN LIÊN QUAN

‘Cầm cân nảy mực’ thử thách Ai mặc đẹp hơn, gu thời trang Hoàng Thuỳ ngoài đời thế nào?

Giây phút tập 2 The Face Việt Nam kết thúc cũng là lúc cái tên Hoàng Thuỳ được nhắc nhiều nhất, đặc biệt ở khoản ăn mặc.
10x,hot-face,linh-ka

Linh Ka tiếp tục đáng ‘phải xem lại’ với phát ngôn gây sốt : ‘Điểm đâu quan trọng, bây giờ có thể mua được điểm cấp 3 và điểm Đại học mà’

Đời Sống -
Bên cạnh bảng điểm thi tốt nghiệp khá kém vẫn còn xôn xao, "hot face" Linh Ka lại tiếp tục đáng "phải xem lại" với phát ngôn gây sốt vừa được khai quật gần đây của cô nàng: "Điểm đâu quan trọng, bây giờ có thể mua được điểm cấp 3 và điểm Đại học mà".
as-if-it-s-your-last,black-pink,black-pink-comeback

Black Pink ‘bắn’ tiếng Anh như gió, ‘quậy banh’ showcase trở lại

Âm nhạc -
Showcase comeback của BlackPink đã ghi nhận nhiều khoảnh khắc vui vẻ của cả 4 thành viên.

Chưa kịp định thần, toàn bộ sản phẩm KKW của Kim Kardarshian đã ‘bay’ khỏi web như diều vào mùa gió!

Hot - trend -
Đúng như dự đoán, KKW đã nổ ra cuộc thách đấu "nhanh tay lẹ mắt" của giới mộ điệu bốn phương. Giờ thì nó đã không còn bóng dáng trên web ngoài dòng "sold out" lạnh giá.
TIN LIÊN QUAN

Túi tiền chị em cuối tháng đã heo hẹp, giờ lại ‘teo tóp’ vì thương hiệu mỹ phẩm sắp ra của Kim Kardarshian

Thành công quá lớn của em út Kylie trong kinh doanh son phấn làm Kim Kardarshian nôn nao, không còn đứng ngoài được nữa. Người đẹp siêu vòng 3 đã chính thức vào cuộc!

Lời khai của Cao Toàn Mỹ có nhiều mâu thuẫn, Phương Nga bất ngờ đưa ra chứng cứ bí mật vào phút cuối

Tin nóng -
Phiên xét xử đã có nhiều diễn biến bất ngờ khi ở phút chót, chứng cứ mới từ phía hoa hậu Phương Nga được đưa ra.
TIN LIÊN QUAN

Xét xử sơ thẩm vụ hoa hậu Phương Nga: Cao Toàn Mỹ bất ngờ xuất hiện với chứng cứ mới li kỳ

Sáng 22/6, phiên tòa xét xử vụ án hoa hậu Trương Hồ Phương Nga, sinh năm 1987, ngụ tại Hà Nội, từng đoạt giải hoa hậu tại kỳ thi sắc đẹp ở Nga năm 2007 và Nguyễn Đức Thùy Dung, sinh năm 1987, ngụ TP HCM về tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản.
my-pham,my-pham-han-quoc,son-duong

Điểm mặt gọi tên 3 thỏi son thách thức mọi ánh nhìn

Đẹp -
Với những dòng sản phẩm son sáng tạo và vượt ra khỏi mọi giới hạn, những tân binh này sẽ phá làm khuynh đảo cả làng mỹ phẩm thế giới không chỉ bởi chất lượng mà còn vì vẻ ngoái quá đỗi lung linh và đáng yêu.
black-pink,kpop,yg-entertainment

Black Pink cực nữ tính, diện cả đồ ngủ trong MV mới ra lò

Âm nhạc -
Sản phẩm âm nhạc tiếp theo từ 4 cô nàng nhà YG đã chính thức xuất xưởng.
cho-di-thi,ky-thi-thpt-quoc-gia-2017,nguoi-tot-viec-tot,thi-sinh,thi-thpt-quoc-gia

Quên thẻ dự thi, nam sinh được cô bán xôi đèo xe máy vượt hơn 10 cây số để kịp giờ thi

Màu cuộc sống -
Dù không quen biết, nhưng người phụ nữ này vẫn tình nguyện chở nam sinh từ Bình Thạnh về tận Thủ Đức để lấy giấy báo dự thi.
harry-styles,sao-hollywood-an-ai,tess-ward

Harry Styles bị bạn gái bỏ rơi chỉ sau một tháng hẹn hò

Hậu trường -
Chàng trai trẻ đào hoa được cho là bị bạn gái bỏ rơi bởi cô không thôi nhớ về tình cũ, hơn thế nữa tin nhắn từ phía người hâm mộ của Harry có tác động ít nhiều trong quyết định này của cô.