Những điều bạn chưa hề biết về ‘từ và nghĩa từ’ trong Tiếng Việt

Nhịp sống -

Hẳn bạn sẽ ngớ người khi biết rằng, có vô số từ ngữ bạn đang dùng sai chỉ vì thói quen khó bỏ đấy!

Là một ngôn ngữ có thời gian phát triển lâu và trải qua nhiều thời kỳ, tiếng Việt sở hữu lượng từ lớn hơn nhiều so với những gì chúng ta đang sử dụng trong thời kỳ hiện nay.

Bởi lẽ tiếng Việt là sự tổng hợp từ nhiều ngôn ngữ - bao gồm tiếng Việt, Hán, Nguồn, Mường, Sách, Mày, Rục… Thêm vào đó, dựa vào vị trí địa lý và lịch sử, rất nhiều từ đã bị biến đổi về ngữ nghĩa tùy theo vùng miền và chiều dài lịch sử.

Bài viết sau đây mong muốn giới thiệu cho bạn đọc một cái nhìn sơ qua về “từ” và “nghĩa của từ” trong tiếng Việt để từ đó có thể hiểu hơn về tiếng mẹ đẻ của mình.

Thêm một nghĩa của “Cái”…

Có thể nói, một trong những thành tố thường xuyên và hay sử dụng nhất trong tiếng Việt hiện đại là “cái”. Thông thường, “cái” có một vài nghĩa sau: để chỉ một vật (cái bàn, cái ghế) hay để chỉ giống (con cái, giống cái), hoặc không là để chỉ một vật gì đó lớn (đường cái).

Tuy vậy, có một điều rất thú vị đó là có nhiều địa danh trong Nam Bộ có “Cái” đứng đầu, ví dụ như: Cái Cát, Cái Cối, Cái Chanh, Cái Muối, Cái Trầu, Cái Bè… Đối với địa danh, nhất là những địa danh ở Việt Nam, thông thường tên của địa danh luôn đi kèm với một ý nghĩa nào đó.

Chợ nổi Cái Bè.

Chợ nổi Cái Bè.

Nếu như tra cứu, bạn sẽ thấy rằng phần lớn các địa danh trên gắn liền với rạch và sông, vậy liệu “Cái” có nghĩa như vậy hay không?

Câu trả lời là có, tuy vậy, nghĩa “cái” này hiện nay không phổ biến. Trong từ điển Việt - Pháp cũ (Dictionaire Annamite - Francais) có giải thích từ “cái” này theo nghĩa là rạch ngang nhỏ.

151122tu04-cc1cc

Thêm vào đó, do văn hóa Nam Bộ có sự quan hệ mật thiết với văn hóa Khmer nên ngôn ngữ cũng chịu sự ảnh hưởng, nhất là với những địa danh Khmer cũ. Cuối thế kỷ XIX, Trương Vĩnh Ký có lập bảng đối chiếu mối quan hệ này và một số yếu tố “cái” tương ứng với “prêk” - nghĩa là con rạch.

Cụ thể, Cái Cát: Prêk Khsắc (rạch cát); Cái Cối: Prêk Thbai (rạch cối xay) hay Cái Trầu: Prêk Ambil (rạch muối). Còn yếu tố đứng sau thường dùng để chỉ người, vị trí, tính chất, cây cối…

Nếu nghiên cứu thêm về địa danh Nam Bộ, các bạn sẽ thấy nhiều hơn những sự tương đồng này ở các từ khác như: “Cổ” (với nghĩa là “đảo”: Cổ Cong, Cổ Tron), “Ngả” (với nghĩa là “nhánh sông”: Ngả Cạy, Ngả Tắt, Ngả Bát), “Xẻo” (với nghĩa là “lạch nhỏ”: Xẻo Sầm, Xẻo Nga)…

Và sự biến đổi từ - nghĩa từ theo địa lý, lịch sử

Ý nghĩa của một từ có thể khác nhau tùy theo thời kỳ và thay đổi suốt dọc theo quá trình lịch sử. Có nhiều từ ngữ mà hiện nay nghĩa gốc đã bị mất, thay vào đó là cách dùng phổ biến trong thời kỳ này.

Và “khốn nạn” là một từ như thế. Theo Từ Điển Hán Việt của Đào Duy Anh và Từ Điển Hán Việt của Nguyễn Lân, “khốn nạn” có nghĩa là khó khăn, cùng khổ, gặp tai vạ (“nạn” có nghĩa là tai vạ).

151122tu06-cc1cc-376ba

Tuy vậy, hiện nay chúng ta phần lớn sử dụng “khốn nạn” theo nghĩa hèn mạt, đáng khinh. Nếu như nói “Anh chàng kia thật khốn nạn” thì ngay lập tức người nghe sẽ hiểu đối tượng được nói đến là loại đáng khinh, chứ không phải đang gặp cảnh khốn cùng.

Hay “nghèo” cũng là một từ mà nghĩa gốc bị mất. “Nghèo” trước đây được dùng với nghĩa “nguy hiểm, quẫn bách” và từ đồng nghĩa với “nghèo” hiện nay là “ngặt”.

151122tu07-cc1cc

Ví dụ: Trong Quốc âm thi tập - bản của Trần Văn Giáp có nói:

“Lòng người tựa mặt ai ai khác

Sự thế bằng cờ bước bước nghèo”

Hai câu này vốn chỉ sự thay đổi ở con người và thế sự, khiến cho người nói cảm thấy khó khăn, nguy hiểm. Từ “nghèo” ở đây không thể hiểu với nghĩa là thiếu thốn về mặt vật chất, bởi như vậy câu thơ thứ hai sẽ không có nghĩa. Nghĩa “nghèo” cũ nay chỉ còn trong những từ như “hiểm nghèo”, “ngặt nghèo” mà thôi.

Có lẽ chưa bao giờ các bạn nghĩ “phản động” theo nghĩa tốt. Thế nhưng trước thời 1945, từ này hoàn toàn không mang nghĩa tiêu cực. “Phản” có nghĩa là “chống lại”, “động” có nghĩa là “không đứng yên”, “phản động” trước kia được sử dụng với nghĩa “động tác phản ứng lại”.

Ví dụ:

“Sự phản động đầu tiên của chính phủ trước sự tăng giá toàn thể là quy định cho mỗi hóa vật một giá tối cao”. (Đỗ Đức Dục - Tạp chí Thanh Nghị - 1942).

151122tu08-cc1cc

Hiện nay, nếu tra từ điển Tiếng Việt, “phản động” được định nghĩa như sau: Có tư tưởng, lời nói hoặc hành động chống lại cách mạng, chống lại trào lưu tiến bộ. Trên thực tế, từ này đã bị “chết nghĩa” (không thể có nghĩa khác) nên hiện tại chúng ta đã bỏ cách dùng theo nghĩa gốc.

Địa lý cũng là một trong những nhân tố ảnh hưởng đến nghĩa của từ. Có những từ ở vùng này không có nghĩa gì xấu nhưng khi dùng rộng rãi, hay dùng ở vùng khác thì lại có nghĩa xấu.

“Ả” ở vùng Nghệ Tĩnh chỉ một người con gái bình thường. Thậm chí Nguyễn Du cũng dùng từ này với nghĩa hoàn toàn bình thường trong câu “Đầu lòng hai ả tố nga”.

151122tu02-cc1cc

Nhưng hiện tại, trong tiếng nói phổ thông và đặc biệt vùng Bắc Bộ, “Ả” đồng nghĩa với không đứng đắn, sai trái, và thậm chí liên quan đến pháp luật (Từ “Ả” được dùng để chỉ tội phạm nữ trong báo chí pháp luật).

Hay như “Cả” là một từ không xuất hiện ở vùng Nam Bộ, bởi đây là từ phạm húy, một trong những tội rất nặng trong thời phong kiến.

Theo bài “Tị Húy trong sinh hoạt của người Việt Nam của Phạm Văn Bân” thì: “Khi bị Pháp chiếm làm thuộc địa, cơ quan cai trị ở mỗi xã miền Nam được gọi là Hội Đồng Tề, trong đó người đứng đầu được gọi là Hương Cả”.

151122tu03-cc1cc

Thế nên gọi “Cả” để chỉ người anh/chị lớn trong nhà rất dễ bị kị húy, và bởi vậy, người Nam Bộ thay “Cả” bằng “Hai” và có: anh Hai, chị Hai, bà Hai,…

Vậy đấy, đây là một trong những bài đầu tiên người viết muốn giới thiệu đến độc giả những khía cạnh thú vị của “từ” và “nghĩa của từ” trong tiếng Việt.

Đây là một phạm trù rất rộng nên chỉ dám trích lục một phần nhỏ và đơn giản để diễn giải. Trong những bài viết tới, người viết sẽ đề cập kỹ hơn đến thổ ngữ (cách dùng địa phương) - một trong những khía cạnh rất thú vị khác của ngôn ngữ nói riêng và văn hóa Việt Nam nói chung.

*Bài viết trên đây là dựa trên quan điểm và sự nghiên cứu của riêng tác giả, các tài liệu tham khảo gồm có:

- Tiếng Việt và các ngôn ngữ Đông Nam Á của Viện Ngôn Ngữ Học

- Từ hội học - Giáo trình Việt Ngữ của Đỗ Hữu Châu

- Từ Điển Hán Việt của Đào Duy Anh, Từ Điển Hán Việt của Nguyễn Lân

BÌNH LUẬN 0
Đăng nhập

Gửi bình luận

Tin mới cập nhật
adidas-stan-smith-trang,dior,new-balance,sneaker-trang,sneakers

Dù không mua được cũng phải ngắm những đôi sneaker này một lần trong cuộc đời

Hot - trend -
Hàng loạt các siêu phẩm sneaker mới nhất cùng đồng loạt đổ bộ vào đầu năm 2017, phải kể đến là Adidas Stan Smith, Speed Sneaker từ Balenciaga và sự trở lại của New Balance.
chup-anh,flycam,gay-tu-suong,song-ao

Không có flycam thì dùng cây sào dài chục mét rồi leo mái nhà quay clip như anh chàng này cũng được!

Nhịp sống -
Bạn muốn có hình ảnh từ trên cao như flycam nhưng lại không đủ điều kiện về tài chính? Hãy học tập anh chàng này.
ca-si-dam-vinh-hung,le-quyen,ngoc-son,quang-le,than-tuong-bolero-2017
Thần tượng Bolero 2017

Ngọc Sơn, Lệ Quyên, Quang Lê ‘dàn hàng ngang’ đọ giọng cùng thí sinh cá tính xứ Huế

TV Show -
Lần đầu tiên ba ngôi sao hàng đầu tại Việt Nam cùng nhau hát chung ca khúc "Sầu tím thiệp hồng" sẽ khiến khán giả truyền hình vô cùng thích thú.
giong-hat-viet-2017,le-quoc-dat,team-toc-tien,the-voice-2017
The Voice 2017

Dừng chân The Voice, học trò Tóc Tiên cover Em không là duy nhất siêu ngọt ‘chiêu dụ’ HLV cứu vớt

TV Show -
Anh chàng Lê Quốc Đạt đã cover siêu ngọt ca khúc "Em không là duy nhất" như một món quà kỷ niệm để biết ơn đến HLV Tóc Tiên trong suốt thời gian tham dự Giọng hát Việt 2017.
bo-de-danh-con-gai,say-ruou,vinh-phuc,vu-phu

Bố say rượu liên tục đánh, đạp vào bụng con gái 9 tuổi ở Vĩnh Phúc

Tin nóng -
Cháu Hoàng Thị Hồng H. (9 tuổi, học lớp 4 ở xã Định Trung, Vĩnh Yên, Vĩnh Phúc) đã bị bố đẻ đánh liên tục, thậm chí đạp vào bụng phải đi viện.
em-khong-la-duy-nhat,toc-tien,vpop

Tóc Tiên cùng hotgirl xứ Kim chi song ca ‘Em không là duy nhất’ phiên bản tiếng Hàn

Âm nhạc -
Cả 2 đã cùng gửi đến người hâm mộ những món quà bất ngờ có 1-0-2 trong chương trình "Khoa tiếng Việt".
dispatch,naver,seoul-fan-meeting,seoul-fashion-week,son-tung-m-tp

Toàn bộ chuyến đi Hàn của Sơn Tùng M-TP được cổng thông tin lớn nhất Hàn Quốc đăng tải

Hậu trường -
Toàn bộ chuyến đi Hàn bao gồm cả việc tham dự Seoul Fashion Week và tổ chức Fan meeting được Dispatch ví như một hành trình thú vị của Sơn Tùng M-TP. Tin được đăng mục Entertainment của cổng thông tin Naver.
f-x-,krystal,krystal-solo

SM: Sẽ không có chuyện Krystal f(x) solo!

Âm nhạc -
Việc Krystal debut với tư cách nghệ sĩ solo vẫn là câu chuyện ở thì tương lai.
3-nam,bao-thy,nghi-hat

Clip: Bảo Thy chia sẻ lí do ‘rùng mình’ khiến bản thân nghỉ hát suốt 3 năm

Video Hot -
Đây cũng chính là lí do nữ ca sĩ đã dậm chân tại chỗ suốt nhiều năm liền mà không ra mắt sản phẩm.
cersei-lannister,game-of-thrones,tro-choi-vuong-quyen

Game of Thrones 7 - Số phận của Cersei và những kẻ thù đang chờ phế truất nữ hoàng

Phim ảnh -
Kết thúc của Cersei đang trở thành câu hỏi lớn cho nhiều khán giả theo dõi Game of Thrones.
dep-via-he,doan-ngoc-hai,quan-1

Ông Đoàn Ngọc Hải tạm dừng xuống đường dẹp vỉa hè quận 1

Tin nóng -
Ông Đoàn Ngọc Hải, Phó chủ tịch UBND quận 1, tạm dừng xuống đường chỉ đạo công tác dẹp vỉa hè một thời gian. Hoạt động này sẽ do các phường thực hiện.
ban-trai-ho-ngoc-ha,ha-ho,ho-ngoc-ha

Hồ Ngọc Hà lần đầu tiên khoe tin nhắn yêu thương của bạn trai

Hậu trường -
Nhiều người tỏ ra ngưỡng mộ tình yêu đẹp của Hồ Ngọc Hà.
ban-ve-so,be-gai,nhat-duoc-cua-roi,tra-lai-nguoi-mat

Mỗi ngày chỉ kiếm được 40 nghìn, em bé bán vé số trả lại 300 nghìn nhặt được cho nhân viên cây xăng

Nhịp sống -
Một ngày đi bán vé số chỉ mang lại cho em số tiền ít ỏi là 40 nghìn đồng. Thế nhưng khi nhặt được 300 nghìn của một nhân viên cây xăng làm rơi em đã không ngần ngại nhặt lên và trả lại cho người bị mất.
ngo-doc,ngo-doc-nam,vien-phi

Em gái út đau đớn xin bác sĩ bỏ anh trai, cứu bố mẹ

Nhịp sống -
Cả bố mẹ và anh trai bị ngộ độc nấm nguy cơ tử vong cao, tiền viện phí đã âm cả 100 triệu đồng, cô con gái út đau đớn xin bác sĩ tập trung cứu bố mẹ và đưa anh về chờ chết.
the notebook

Có phải bây giờ, tình yêu mà người ta cùng nhau già đi là quá xa xỉ?

Dating -
Thời buổi bây giờ, có được những thứ “na ná tình yêu” thì đơn giản, nhưng tìm được một tình yêu thật sự, có thể nắm tay nhau đi đến cuối con đường có lẽ là rất khó.
TIN LIÊN QUAN

Liệu có phải thời gian sẽ thực sự xoá nhoà đi tất cả?

Tất cả chúng ta, ít nhất một lần nói hoặc tự nghĩ với nhau, thời gian là phương thuốc chưa lành mọi vết thương. Nhưng, ở một chiều ngược lại, thời gian cũng là điều khắc nghiệt nhất có thể làm lung lay mọi kí ức cao đẹp nhất, trong đó có cả tình yêu.
m-tp,son-tung,son-tung-m-tp

Đại diện của Sơn Tùng M-TP phủ nhận tin báo Hàn đưa tự nhận là ‘G-Dragon Việt Nam’

Hậu trường -
Phía Naver - đơn vị mời Sơn Tùng qua Hàn Quốc đang liên hệ gỡ bài trên báo Xportsnews.
hlv-dam-vinh-hung,hlv-le-quyen,hlv-ngoc-son,hlv-quang-le,than-tuong-bolero-2017
Thần tượng Bolero 2017

Đàm Vĩnh Hưng ‘ăn hiếp’ Quang Lê tại hậu trường Thần tượng Bolero

TV Show -
Bộ tứ HLV có những khoảnh khắc trêu chọc lẫn nhau khiến khán giả tại trường quay không thể nhịn được cười, đặc biệt là giữa HLV Đàm Vĩnh Hưng và Quang Lê.
phong-cach-sao-han,seoul-fashion-week-2017,seoul-fashion-week-ss-2017,thoi-trang-sao-han
Seoul Fashion Week 2017

Ở 1 diễn biến khác của tuần lễ thời trang, Seohyun đẹp lồng lộn còn Hyoyeon trông như ‘cãi lộn’ với stylist!

Thời trang - Đẹp -
Rõ ràng là cùng nhóm mà 2 cô nàng này lại có 2 số phận, trong khi Seohyun gây chú ý với diện mạo cực cuốn hút thì Hyoyeon lại "tả tơi" trong cả đống quần áo và bị dìm dáng một cách không thương tiếc.