Những điều bạn chưa hề biết về ‘từ và nghĩa từ’ trong Tiếng Việt

Xã hội -

Hẳn bạn sẽ ngớ người khi biết rằng, có vô số từ ngữ bạn đang dùng sai chỉ vì thói quen khó bỏ đấy!

Là một ngôn ngữ có thời gian phát triển lâu và trải qua nhiều thời kỳ, tiếng Việt sở hữu lượng từ lớn hơn nhiều so với những gì chúng ta đang sử dụng trong thời kỳ hiện nay.

Bởi lẽ tiếng Việt là sự tổng hợp từ nhiều ngôn ngữ - bao gồm tiếng Việt, Hán, Nguồn, Mường, Sách, Mày, Rục… Thêm vào đó, dựa vào vị trí địa lý và lịch sử, rất nhiều từ đã bị biến đổi về ngữ nghĩa tùy theo vùng miền và chiều dài lịch sử.

Bài viết sau đây mong muốn giới thiệu cho bạn đọc một cái nhìn sơ qua về “từ” và “nghĩa của từ” trong tiếng Việt để từ đó có thể hiểu hơn về tiếng mẹ đẻ của mình.

Thêm một nghĩa của “Cái”…

Có thể nói, một trong những thành tố thường xuyên và hay sử dụng nhất trong tiếng Việt hiện đại là “cái”. Thông thường, “cái” có một vài nghĩa sau: để chỉ một vật (cái bàn, cái ghế) hay để chỉ giống (con cái, giống cái), hoặc không là để chỉ một vật gì đó lớn (đường cái).

Tuy vậy, có một điều rất thú vị đó là có nhiều địa danh trong Nam Bộ có “Cái” đứng đầu, ví dụ như: Cái Cát, Cái Cối, Cái Chanh, Cái Muối, Cái Trầu, Cái Bè… Đối với địa danh, nhất là những địa danh ở Việt Nam, thông thường tên của địa danh luôn đi kèm với một ý nghĩa nào đó.

Chợ nổi Cái Bè.

Chợ nổi Cái Bè.

Nếu như tra cứu, bạn sẽ thấy rằng phần lớn các địa danh trên gắn liền với rạch và sông, vậy liệu “Cái” có nghĩa như vậy hay không?

Câu trả lời là có, tuy vậy, nghĩa “cái” này hiện nay không phổ biến. Trong từ điển Việt - Pháp cũ (Dictionaire Annamite - Francais) có giải thích từ “cái” này theo nghĩa là rạch ngang nhỏ.

151122tu04-cc1cc

Thêm vào đó, do văn hóa Nam Bộ có sự quan hệ mật thiết với văn hóa Khmer nên ngôn ngữ cũng chịu sự ảnh hưởng, nhất là với những địa danh Khmer cũ. Cuối thế kỷ XIX, Trương Vĩnh Ký có lập bảng đối chiếu mối quan hệ này và một số yếu tố “cái” tương ứng với “prêk” - nghĩa là con rạch.

Cụ thể, Cái Cát: Prêk Khsắc (rạch cát); Cái Cối: Prêk Thbai (rạch cối xay) hay Cái Trầu: Prêk Ambil (rạch muối). Còn yếu tố đứng sau thường dùng để chỉ người, vị trí, tính chất, cây cối…

Nếu nghiên cứu thêm về địa danh Nam Bộ, các bạn sẽ thấy nhiều hơn những sự tương đồng này ở các từ khác như: “Cổ” (với nghĩa là “đảo”: Cổ Cong, Cổ Tron), “Ngả” (với nghĩa là “nhánh sông”: Ngả Cạy, Ngả Tắt, Ngả Bát), “Xẻo” (với nghĩa là “lạch nhỏ”: Xẻo Sầm, Xẻo Nga)…

Và sự biến đổi từ - nghĩa từ theo địa lý, lịch sử

Ý nghĩa của một từ có thể khác nhau tùy theo thời kỳ và thay đổi suốt dọc theo quá trình lịch sử. Có nhiều từ ngữ mà hiện nay nghĩa gốc đã bị mất, thay vào đó là cách dùng phổ biến trong thời kỳ này.

Và “khốn nạn” là một từ như thế. Theo Từ Điển Hán Việt của Đào Duy Anh và Từ Điển Hán Việt của Nguyễn Lân, “khốn nạn” có nghĩa là khó khăn, cùng khổ, gặp tai vạ (“nạn” có nghĩa là tai vạ).

151122tu06-cc1cc-376ba

Tuy vậy, hiện nay chúng ta phần lớn sử dụng “khốn nạn” theo nghĩa hèn mạt, đáng khinh. Nếu như nói “Anh chàng kia thật khốn nạn” thì ngay lập tức người nghe sẽ hiểu đối tượng được nói đến là loại đáng khinh, chứ không phải đang gặp cảnh khốn cùng.

Hay “nghèo” cũng là một từ mà nghĩa gốc bị mất. “Nghèo” trước đây được dùng với nghĩa “nguy hiểm, quẫn bách” và từ đồng nghĩa với “nghèo” hiện nay là “ngặt”.

151122tu07-cc1cc

Ví dụ: Trong Quốc âm thi tập - bản của Trần Văn Giáp có nói:

“Lòng người tựa mặt ai ai khác

Sự thế bằng cờ bước bước nghèo”

Hai câu này vốn chỉ sự thay đổi ở con người và thế sự, khiến cho người nói cảm thấy khó khăn, nguy hiểm. Từ “nghèo” ở đây không thể hiểu với nghĩa là thiếu thốn về mặt vật chất, bởi như vậy câu thơ thứ hai sẽ không có nghĩa. Nghĩa “nghèo” cũ nay chỉ còn trong những từ như “hiểm nghèo”, “ngặt nghèo” mà thôi.

Có lẽ chưa bao giờ các bạn nghĩ “phản động” theo nghĩa tốt. Thế nhưng trước thời 1945, từ này hoàn toàn không mang nghĩa tiêu cực. “Phản” có nghĩa là “chống lại”, “động” có nghĩa là “không đứng yên”, “phản động” trước kia được sử dụng với nghĩa “động tác phản ứng lại”.

Ví dụ:

“Sự phản động đầu tiên của chính phủ trước sự tăng giá toàn thể là quy định cho mỗi hóa vật một giá tối cao”. (Đỗ Đức Dục - Tạp chí Thanh Nghị - 1942).

151122tu08-cc1cc

Hiện nay, nếu tra từ điển Tiếng Việt, “phản động” được định nghĩa như sau: Có tư tưởng, lời nói hoặc hành động chống lại cách mạng, chống lại trào lưu tiến bộ. Trên thực tế, từ này đã bị “chết nghĩa” (không thể có nghĩa khác) nên hiện tại chúng ta đã bỏ cách dùng theo nghĩa gốc.

Địa lý cũng là một trong những nhân tố ảnh hưởng đến nghĩa của từ. Có những từ ở vùng này không có nghĩa gì xấu nhưng khi dùng rộng rãi, hay dùng ở vùng khác thì lại có nghĩa xấu.

“Ả” ở vùng Nghệ Tĩnh chỉ một người con gái bình thường. Thậm chí Nguyễn Du cũng dùng từ này với nghĩa hoàn toàn bình thường trong câu “Đầu lòng hai ả tố nga”.

151122tu02-cc1cc

Nhưng hiện tại, trong tiếng nói phổ thông và đặc biệt vùng Bắc Bộ, “Ả” đồng nghĩa với không đứng đắn, sai trái, và thậm chí liên quan đến pháp luật (Từ “Ả” được dùng để chỉ tội phạm nữ trong báo chí pháp luật).

Hay như “Cả” là một từ không xuất hiện ở vùng Nam Bộ, bởi đây là từ phạm húy, một trong những tội rất nặng trong thời phong kiến.

Theo bài “Tị Húy trong sinh hoạt của người Việt Nam của Phạm Văn Bân” thì: “Khi bị Pháp chiếm làm thuộc địa, cơ quan cai trị ở mỗi xã miền Nam được gọi là Hội Đồng Tề, trong đó người đứng đầu được gọi là Hương Cả”.

151122tu03-cc1cc

Thế nên gọi “Cả” để chỉ người anh/chị lớn trong nhà rất dễ bị kị húy, và bởi vậy, người Nam Bộ thay “Cả” bằng “Hai” và có: anh Hai, chị Hai, bà Hai,…

Vậy đấy, đây là một trong những bài đầu tiên người viết muốn giới thiệu đến độc giả những khía cạnh thú vị của “từ” và “nghĩa của từ” trong tiếng Việt.

Đây là một phạm trù rất rộng nên chỉ dám trích lục một phần nhỏ và đơn giản để diễn giải. Trong những bài viết tới, người viết sẽ đề cập kỹ hơn đến thổ ngữ (cách dùng địa phương) - một trong những khía cạnh rất thú vị khác của ngôn ngữ nói riêng và văn hóa Việt Nam nói chung.

*Bài viết trên đây là dựa trên quan điểm và sự nghiên cứu của riêng tác giả, các tài liệu tham khảo gồm có:

- Tiếng Việt và các ngôn ngữ Đông Nam Á của Viện Ngôn Ngữ Học

- Từ hội học - Giáo trình Việt Ngữ của Đỗ Hữu Châu

- Từ Điển Hán Việt của Đào Duy Anh, Từ Điển Hán Việt của Nguyễn Lân

BÌNH LUẬN 0
Đăng nhập

Gửi bình luận

Tin mới cập nhật
jose-mourinho,man-utd,manchester-united

Mourinho hẳn đã ước mình là cầu thủ!

Bóng đá -
"Người đặc biệt" chưa từng là cầu thủ đẳng cấp ngôi sao, nhưng khi nhìn các học trò của mình thi đấu trước Huddersfield, ông có lẽ đã muốn xách giày vào sân đá ngay lập tức.
man-utd,mourinho,premier-league

Jose Mourinho: ‘Đội giỏi hơn đã giành chiến thắng’

Bóng đá -
Không như những lời cay nghiệt thường thấy sau những thất bại, lần này "người đặc biệt" tỏ ra khá rộng lượng khi đánh giá cả đối phương lẫn đội nhà.

Chiếc iPhone nào cũng có một bàn phím ẩn cute lạc lối nhưng 96% người dùng lại chẳng hay biết

Công nghệ -
Đã đến lúc bạn khám phá bàn phím cực kì hấp dẫn và dễ thương này rồi đấy *\(^o^)/* !
TIN LIÊN QUAN

Suốt ngày xem Youtube trên smartphone mà không biết mẹo này thì… phí nửa đời người

Những thủ thuật đơn giản dưới đây có thể giúp bạn khắc phục được “điểm trừ” khó chịu khi tận hưởng YouTube trên dế yêu của mình.
bao-anh,bao-anh-ho-quang-hieu,ho-quang-hieu

Hồ Quang Hiếu: ‘Tôi vẫn còn yêu Bảo Anh nhiều lắm…’

Hậu trường -
Nam ca sĩ Hồ Quang Hiếu còn cho biết anh cảm thấy rất đau lòng khi nhìn Bảo Anh bật khóc chia sẻ về chuyện tình cảm của hai người.
ban-gai-lindelof,lindelof-mu,trung-ve-lindelof

Lindelof thi đấu như gã học việc, bạn gái nóng bỏng còn dám ‘xù lông’

Bóng đá -
Trung vệ Lindelof thi đấu tệ hại trong trận thua 1-2 của MU trước Huddersfield. Liệu rằng cô bạn gái nóng bỏng Maja Nilsson còn có thể “đại chiến” với fan để bảo vệ bạn trai của mình.
giong-hat-viet-nhi-2017,huong-tram,the-voice-kids-2017,tien-cookie
The Voice Kids 2017

Hương Tràm bất ngờ tiết lộ chờ suốt hai năm vẫn chưa được Tiên Cookie sáng tác ca khúc cho

TV Show -
Trước khi ngồi chung ghế nóng, hóa ra Hương Tràm và Tiên Cookie cũng từng có mối cơ duyên thú vị như thế này đây...
chiec-bung-doi,giong-hat-viet-nhi-2017,hlv-tien-cookie,the-voice-kids-2017
The Voice Kids 2017

Ơn giời, sáng tác mới dành cho thiếu nhi của Tiên Cookie đây rồi!

TV Show -
Chiếc bụng đói chính là sáng tác mới toanh của Tiên Cookie. Phần biểu diễn siêu đáng yêu của Thanh Ngân khiến các huấn luyện viên không ngừng nhún nhảy và cổ vũ.
dinh-tam,giong-hat-viet-nhi,the-voice-kids-2017,vu-cat-tuong,xam-que-choa
The Voice Kids 2017

Xẩm - Chầu văn Remix trên nền Rap: Thầy trò Vũ Cát Tường ‘chơi quá lớn’ trên sân khấu Kids đêm nay

Trang chủ -
Màn trình diễn của Đình Tâm, kết hợp với phần rap không thể chất hơn của HLV Vũ Cát Tường khiến cho sân khấu đêm Liveshow 2 của Giọng hát Việt nhí trở nên nóng hơn bao giờ hết.
hoa-hau-hoan-vu-viet-nam-2017,miss-universe-vietnam-2017,nguyen-ngoc-nu
Hoa hậu Hoàn vũ Việt Nam 2017

Ứng cử viên sáng giá cho vương miện HHHV Việt Nam 2017 bị khiển trách vì… thiếu trung thực

Hậu trường -
Tuy sở hữu nhan sắc xinh đẹp, khả ái nhưng Ngọc Nữ lập tức bị mất điểm vì thiếu trung thực trong vòng thi phối đồ theo chủ đề ở tập 4 Tôi là Hoa hậu Hoàn vũ Việt Nam 2017.
duong-di-da-lat,phuot-thu,phuot-thu-tu-nan,tu-nan

Một phượt thủ tử nạn trên đường lên Đà Lạt

Tin nóng -
Nhóm phượt thủ đang trên đường lên TP Đà Lạt (Lâm Đồng), bất ngờ hai xe trong đoàn va chạm với nhau khiến 2 người ngã ra đường. Đúng lúc này, một xe khách đang lưu thông ngược chiều lao tới đã tông trúng 1 phượt thủ.

Sự thật bất ngờ đằng sau clip ‘Nữ sinh mang bong bóng đi tỏ tình và nhận cái kết đắng’

Đời Sống -
Ekip quay clip này đã lên tiếng thanh minh sau khi hai nhân vật chính bị ''ném đá'' tơi tả.
TIN LIÊN QUAN

Clip: 20/10, bạn gái can đảm đi tỏ tình, nhưng lại nhận cái kết quá đắng

Hy vọng clip này không phải là thật...
hoa-hau-hoan-vu-viet-nam-2017,hoang-thuy,miss-universe-vietnam-2017,toi-la-hoa-hau-hoan-vu-viet-nam-2017
Hoa hậu Hoàn vũ Việt Nam 2017

Hoàng Thuỳ - Mâu Thuỷ lội ngược dòng ấn tượng, lần đầu chiến thắng thử thách tại HHHV Việt Nam

Hậu trường -
Nhờ sự phối hợp ăn ý, hai người đẹp xuất sắc chiến thắng phần thử thách trong tập 4 Tôi là Hoa hậu Hoàn vũ Việt Nam 2017.
antonio-conte,chelsea,jose-mourinho,premier-league

Chelsea 4-2 Watford: Conte trấn áp ‘quyền lực đen’

Bóng đá -
Lời đe dọa loại bỏ bất kỳ cầu thủ nào chơi kém của HLV người Italia tỏ ra hiệu quả, khi từ dự bị tới chính thức của Chelsea đã đá máu lửa trước Watford thật kiên cường.
duong-ngoc-anh-the-voice-kids,giong-hat-viet-online-2017,the-voice-kids-2017,vu-cat-tuong
The Voice Kids 2017

‘Adele nhí’ Ngọc Ánh bất ngờ ‘lột xác’ khi kể về dòng sông tuổi thơ

TV Show -
Vốn gắn liền với hình ảnh nhanh nhẹn "tăng động", Ngọc Ánh đã khiến các HLV vô cùng bất ngờ với màn trình diễn sâu lắng, đầy hoài niệm.
am-muu-giay-got-nhon,chuyen-tinh-xa-xu,em-chua-18,kathy-uyen

Kathy Uyên: Nữ diễn viên Việt kiều với chất giọng ‘lơ lớ’ nhưng lại chinh phục được khán giả Việt Nam

Hậu trường -
Vừa qua, Kathy Uyên cùng những chia sẻ về câu chuyện tình yêu của cô đã gây nên sự chú ý đối với khán giả. Trên màn ảnh rộng, nữ diễn viên đã có nhiều thành công đáng ghi nhận với 2 giải thưởng của Cánh diều vàng cùng những vai diễn đặc sắc.
chu-tich-xa,chu-tich-xa-danh-ghen,danh-ghen,danh-ghen-chau-vo

Chủ tịch xã xông vào trại tôm đánh ghen cháu vợ lúc nửa đêm

Tin nóng -
Phát hiện anh Trà nhắn tin cho vợ mình với nội dung khác thường, Chủ tịch xã Phong Hải đã tìm gặp thanh niên này đánh ghen.
a-hau-han-quoc,chi-pu,lee-sarah

Á hậu Hàn Quốc Lee Sarah: ‘Chi Pu dễ thương lắm!’

Thời trang - Đẹp -
Quen biết trong quá trình đóng phim chung, Á hậu Hàn Quốc Lee Sarah có ấn tượng rất tốt về nữ ca sĩ "Từ hôm nay".
hat-hay,nu-sinh,tai-gioi,xinh-dep

Nữ sinh xứ Nghệ lại khiến người ta thốt lên: Con gái trường Phan ai cũng xinh và hát hay thế này!

Đời Sống -
Chỉ với một đoạn ngắn khoe giọng giữa hành lang lớp học, nữ sinh này đã khiến người ta háo hức truy lùng danh tính.