Những điều bạn chưa hề biết về ‘từ và nghĩa từ’ trong Tiếng Việt

Đời sống - Xã hội -

Hẳn bạn sẽ ngớ người khi biết rằng, có vô số từ ngữ bạn đang dùng sai chỉ vì thói quen khó bỏ đấy!

Là một ngôn ngữ có thời gian phát triển lâu và trải qua nhiều thời kỳ, tiếng Việt sở hữu lượng từ lớn hơn nhiều so với những gì chúng ta đang sử dụng trong thời kỳ hiện nay.

Bởi lẽ tiếng Việt là sự tổng hợp từ nhiều ngôn ngữ - bao gồm tiếng Việt, Hán, Nguồn, Mường, Sách, Mày, Rục… Thêm vào đó, dựa vào vị trí địa lý và lịch sử, rất nhiều từ đã bị biến đổi về ngữ nghĩa tùy theo vùng miền và chiều dài lịch sử.

Bài viết sau đây mong muốn giới thiệu cho bạn đọc một cái nhìn sơ qua về “từ” và “nghĩa của từ” trong tiếng Việt để từ đó có thể hiểu hơn về tiếng mẹ đẻ của mình.

Thêm một nghĩa của “Cái”…

Có thể nói, một trong những thành tố thường xuyên và hay sử dụng nhất trong tiếng Việt hiện đại là “cái”. Thông thường, “cái” có một vài nghĩa sau: để chỉ một vật (cái bàn, cái ghế) hay để chỉ giống (con cái, giống cái), hoặc không là để chỉ một vật gì đó lớn (đường cái).

Tuy vậy, có một điều rất thú vị đó là có nhiều địa danh trong Nam Bộ có “Cái” đứng đầu, ví dụ như: Cái Cát, Cái Cối, Cái Chanh, Cái Muối, Cái Trầu, Cái Bè… Đối với địa danh, nhất là những địa danh ở Việt Nam, thông thường tên của địa danh luôn đi kèm với một ý nghĩa nào đó.

Chợ nổi Cái Bè.

Nếu như tra cứu, bạn sẽ thấy rằng phần lớn các địa danh trên gắn liền với rạch và sông, vậy liệu “Cái” có nghĩa như vậy hay không?

Câu trả lời là có, tuy vậy, nghĩa “cái” này hiện nay không phổ biến. Trong từ điển Việt - Pháp cũ (Dictionaire Annamite - Francais) có giải thích từ “cái” này theo nghĩa là rạch ngang nhỏ.

Thêm vào đó, do văn hóa Nam Bộ có sự quan hệ mật thiết với văn hóa Khmer nên ngôn ngữ cũng chịu sự ảnh hưởng, nhất là với những địa danh Khmer cũ. Cuối thế kỷ XIX, Trương Vĩnh Ký có lập bảng đối chiếu mối quan hệ này và một số yếu tố “cái” tương ứng với “prêk” - nghĩa là con rạch.

Cụ thể, Cái Cát: Prêk Khsắc (rạch cát); Cái Cối: Prêk Thbai (rạch cối xay) hay Cái Trầu: Prêk Ambil (rạch muối). Còn yếu tố đứng sau thường dùng để chỉ người, vị trí, tính chất, cây cối…

Nếu nghiên cứu thêm về địa danh Nam Bộ, các bạn sẽ thấy nhiều hơn những sự tương đồng này ở các từ khác như: “Cổ” (với nghĩa là “đảo”: Cổ Cong, Cổ Tron), “Ngả” (với nghĩa là “nhánh sông”: Ngả Cạy, Ngả Tắt, Ngả Bát), “Xẻo” (với nghĩa là “lạch nhỏ”: Xẻo Sầm, Xẻo Nga)…

Và sự biến đổi từ - nghĩa từ theo địa lý, lịch sử

Ý nghĩa của một từ có thể khác nhau tùy theo thời kỳ và thay đổi suốt dọc theo quá trình lịch sử. Có nhiều từ ngữ mà hiện nay nghĩa gốc đã bị mất, thay vào đó là cách dùng phổ biến trong thời kỳ này.

Và “khốn nạn” là một từ như thế. Theo Từ Điển Hán Việt của Đào Duy Anh và Từ Điển Hán Việt của Nguyễn Lân, “khốn nạn” có nghĩa là khó khăn, cùng khổ, gặp tai vạ (“nạn” có nghĩa là tai vạ).

Tuy vậy, hiện nay chúng ta phần lớn sử dụng “khốn nạn” theo nghĩa hèn mạt, đáng khinh. Nếu như nói “Anh chàng kia thật khốn nạn” thì ngay lập tức người nghe sẽ hiểu đối tượng được nói đến là loại đáng khinh, chứ không phải đang gặp cảnh khốn cùng.

Hay “nghèo” cũng là một từ mà nghĩa gốc bị mất. “Nghèo” trước đây được dùng với nghĩa “nguy hiểm, quẫn bách” và từ đồng nghĩa với “nghèo” hiện nay là “ngặt”.

Ví dụ: Trong Quốc âm thi tập - bản của Trần Văn Giáp có nói:

“Lòng người tựa mặt ai ai khác

Sự thế bằng cờ bước bước nghèo”

Hai câu này vốn chỉ sự thay đổi ở con người và thế sự, khiến cho người nói cảm thấy khó khăn, nguy hiểm. Từ “nghèo” ở đây không thể hiểu với nghĩa là thiếu thốn về mặt vật chất, bởi như vậy câu thơ thứ hai sẽ không có nghĩa. Nghĩa “nghèo” cũ nay chỉ còn trong những từ như “hiểm nghèo”, “ngặt nghèo” mà thôi.

Có lẽ chưa bao giờ các bạn nghĩ “phản động” theo nghĩa tốt. Thế nhưng trước thời 1945, từ này hoàn toàn không mang nghĩa tiêu cực. “Phản” có nghĩa là “chống lại”, “động” có nghĩa là “không đứng yên”, “phản động” trước kia được sử dụng với nghĩa “động tác phản ứng lại”.

Ví dụ:

“Sự phản động đầu tiên của chính phủ trước sự tăng giá toàn thể là quy định cho mỗi hóa vật một giá tối cao”. (Đỗ Đức Dục - Tạp chí Thanh Nghị - 1942).

Hiện nay, nếu tra từ điển Tiếng Việt, “phản động” được định nghĩa như sau: Có tư tưởng, lời nói hoặc hành động chống lại cách mạng, chống lại trào lưu tiến bộ. Trên thực tế, từ này đã bị “chết nghĩa” (không thể có nghĩa khác) nên hiện tại chúng ta đã bỏ cách dùng theo nghĩa gốc.

Địa lý cũng là một trong những nhân tố ảnh hưởng đến nghĩa của từ. Có những từ ở vùng này không có nghĩa gì xấu nhưng khi dùng rộng rãi, hay dùng ở vùng khác thì lại có nghĩa xấu.

“Ả” ở vùng Nghệ Tĩnh chỉ một người con gái bình thường. Thậm chí Nguyễn Du cũng dùng từ này với nghĩa hoàn toàn bình thường trong câu “Đầu lòng hai ả tố nga”.

Nhưng hiện tại, trong tiếng nói phổ thông và đặc biệt vùng Bắc Bộ, “Ả” đồng nghĩa với không đứng đắn, sai trái, và thậm chí liên quan đến pháp luật (Từ “Ả” được dùng để chỉ tội phạm nữ trong báo chí pháp luật).

Hay như “Cả” là một từ không xuất hiện ở vùng Nam Bộ, bởi đây là từ phạm húy, một trong những tội rất nặng trong thời phong kiến.

Theo bài “Tị Húy trong sinh hoạt của người Việt Nam của Phạm Văn Bân” thì: “Khi bị Pháp chiếm làm thuộc địa, cơ quan cai trị ở mỗi xã miền Nam được gọi là Hội Đồng Tề, trong đó người đứng đầu được gọi là Hương Cả”.

Thế nên gọi “Cả” để chỉ người anh/chị lớn trong nhà rất dễ bị kị húy, và bởi vậy, người Nam Bộ thay “Cả” bằng “Hai” và có: anh Hai, chị Hai, bà Hai,…

Vậy đấy, đây là một trong những bài đầu tiên người viết muốn giới thiệu đến độc giả những khía cạnh thú vị của “từ” và “nghĩa của từ” trong tiếng Việt.

Đây là một phạm trù rất rộng nên chỉ dám trích lục một phần nhỏ và đơn giản để diễn giải. Trong những bài viết tới, người viết sẽ đề cập kỹ hơn đến thổ ngữ (cách dùng địa phương) - một trong những khía cạnh rất thú vị khác của ngôn ngữ nói riêng và văn hóa Việt Nam nói chung.

*Bài viết trên đây là dựa trên quan điểm và sự nghiên cứu của riêng tác giả, các tài liệu tham khảo gồm có:

- Tiếng Việt và các ngôn ngữ Đông Nam Á của Viện Ngôn Ngữ Học

- Từ hội học - Giáo trình Việt Ngữ của Đỗ Hữu Châu

- Từ Điển Hán Việt của Đào Duy Anh, Từ Điển Hán Việt của Nguyễn Lân

BÌNH LUẬN 0
Đăng nhập

Gửi bình luận

Tin mới cập nhật
maldives,nghi-duong,sep-lon,the-gioi,thien-duong-du-lich
Thế giới

Đã tìm thấy sếp lớn của năm: Chi gần 12 tỷ cho nhân viên ‘quậy banh’ ở Maldives

Đời sống - Xã hội -
Mới đây, ông chủ chuỗi phòng tập võ thuật nổi tiếng châu Á đã quyết định chi mạnh tới gần 12 tỷ đồng để chiêu đãi hơn 100 nhân viên đi nghỉ dưỡng tại thiên đường du lịch Maldives.
chi-trich,len-an,selfie,the-gioi,vo-tu-tao-dang
Thế giới

8 bức ảnh selfie đáng bị lên án nhất thế giới năm 2016

Đời sống - Xã hội -
Chủ nhân những khoảnh khắc vô tư tạo dáng tại hiện trường đám cháy, khu tưởng niệm hay tang lễ... đến nay vẫn bị dân mạng không ngừng chỉ trích.
mc-cong-to,mc-hanh-phuc,mc-mu-tat,mc-truyen-hinh,mc-vtv

Không chỉ ngoại hình đẹp, khán giả còn bất ngờ trước tài lẻ của những MC truyền hình đang ‘gây bão’

Hậu trường -
MC Hạnh Phúc, Mù Tạt (Huyền Trang) và Công Tố đang là ba gương mặt MC truyền hình được đông đảo khán giả yêu mến.
bigbang,exo,kpop

Trở lại cùng thời điểm, hầu hết netizen cho rằng EXO ‘không có cửa’ với BigBang

Âm nhạc -
"Đụng độ" nhau đã nhiều, tuy nhiên có vẻ lần này #TeamBigBang lại đang thắng thế hơn rồi!
hoa-hau-ky-duyen,hoa-hau-pham-huong,ly-nha-ky,ngoc-trinh,thanh-hang-street-style

Đến kinh đô thời trang Paris, các người đẹp Việt mặc gì?

Sao đẹp - Sao xấu -
Cùng ngắm nghía streetstyle sành điệu của các sao nữ Việt trên xứ Paris hoa lệ.
kim-hee-chul,running-man,song-ji-hyo

Song Ji Hyo sẽ ‘chủ xị’ một show làm đẹp mới, Kim Hee Chul khóa môi ‘bạn gái’ trong ‘Perhap love’ mùa 3

TV Show -
Nữ diễn viên Song Ji Hyo sẽ làm MC cho một show truyền hình mới mang tên mình - "Song Ji Hyo's Beauty View". Ngoài ra, Kim Hee Chul cũng xác nhận sẽ tham gia show hẹn hò "Perhap love" bản Trung cùng nữ diễn viên Lý Phi Nhi.
ban-ket-aff,cong-vinh,dt-viet-nam

Công Vinh, Thành Lương khóc ‘nức nở’, chia tay ĐT Việt Nam

Video Hot -
Khoảnh khắc quá xúc động của 2 'chiến binh' kỳ cựu của ĐT Việt Nam.
ba-n-sao,noi-nhu-con,the-gioi
Thế giới

Cô gái bỗng nổi như cồn vì bắt gặp… chính mình trong bức tranh Hoàng hậu ở bảo tàng

Đời sống - Xã hội -
Gần đây, một nữ sinh Nhật Bản bỗng trở nên nổi như cồn trên mạng xã hội sau chuyến du lịch tới Trung Quốc. Nguyên nhân là vì cô gái này đã phát hiện ra khuôn mặt mình giống y như đúc bức tranh vẽ chân dung một vị Hoàng hậu treo ở viện bảo tàng.
bo-doi,chet-doi-9-ngay,me-bo-doi-con,nhan-tinh,the-gioi
Thế giới

Mẹ theo nhân tình bỏ 2 con nhỏ chết đói 9 ngày

Đời sống - Xã hội -
Một bà mẹ trẻ đã mải đi chơi với người yêu và bỏ đói con gái và con trai trong vòng 9 ngày. Sự việc này đã gây lên sự phẫn nộ lớn trong dư luận.
ba-ngoai,ca-cung,xi-tin

Khi bà ngoại trở thành ‘cạ cứng’ của cháu thì 25 triệu người xem cũng phải bật cười

Đời sống - Xã hội -
Nếu một ngày, cạ cứng của bạn không phải là đứa bạn cùng lớp, cùng phố, cùng lớn lên bên nhau... mà là bà ngoại thì chuyện gì sẽ xảy ra?
gia-bao,liveshow-gia-bao-2017-cuoi-xuyen-viet,ngoc-trinh

Hết đóng phim, lồng tiếng rồi diễn kịch cùng Mr.Đàm, có gì Ngọc Trinh không làm được?

Hậu trường -
Diện trang phục ôm sát cực nổi bật, "nữ hoàng nội y" thu hút rất nhiều sự chú ý của những người có mặt.
anh,quotes,test

Test hình ảnh

Trang chủ -
test anh a aaaaaaaaa
hat-live,sing-my-song-bai-hat-hay-nhat,tinh-co,tran-phuong

Nổi da gà với bản audio ‘Tình cờ’ của giọng ca phi giới tính ở Sing My Song 2016

Video Hot -
Bản hit của nữ ca sĩ Phương Thanh được thể hiện lại qua giọng ca của Trần Phương khiến người nghe phải nổi cả da gà.
dien-anh,game-of-thrones,hau-due-mat-troi

#GameOfThrones thống trị Twitter, ‘Hậu duệ mặt trời’ là phim châu Á duy nhất

Phim ảnh -
Twitter mới đây đã đưa ra danh sách tổng kết 10 series truyền hình được trending nhiều nhất trong năm trên trang mạng xã hội nổi tiếng của mình. Game of Thrones của kênh HBO đã xuất sắc về nhất, đánh bại những ứng viên nặng ký khác như Grey’s Anatomy và The Walking Dead.
shinee,taeyeon,tinh-chi-em

‘Cặp chị em’ Minho và Taeyeon ‘quẩy tung nóc’ tại concert của Jonghyun

Hậu trường -
Các fan đã ghi lại được khoảnh khắc của hai chị em nhún nhảy tại concert của Jonghyun (Shinee).
le-thien-hieu,sing-my-song-2016,thai-quang,thai-quang-to-cao-le-thien-hieu,the-voice
Sing My Song 2016

Lùm xùm việc sử dụng nhạc trái phép, người tố Lê Thiện Hiếu là ai?

TV Show -
Anh chàng Thái Quang chính là một trong những nhân tố đã tạo nên dấu ấn mạnh mẽ tại sân chơi The Voice năm 2013.
bi-quyet-co-vong-3-dep,bi-quyet-tap-luyen-cua-pham-huong,vong-3-pham-huong,vong-3-sao-viet

Chăm chỉ luyện tập, Phạm Hương sở hữu vòng 3 cong hút mắt!

Sao đẹp - Sao xấu -
Trên trang cá nhân, nàng Hoa hậu quốc dân vui vẻ chia sẻ: "Người ta có siêu 3 vòng, còn mình chỉ cần siêu vòng 3 thôi".
Khoa học tình yêu

Tại sao trong cuộc đời bạn chỉ toàn yêu phải những người tồi tệ?

Dating -
Hãy thử nghĩ lại xem, có phải câu mà bạn thường bắt gặp nhất trong những lời than thở đầy rẫy trên mạng xã hội đó chính là: "Tại sao cuộc đời mình luôn gặp và yêu những người tồi tệ đến như vậy?"
TIN LIÊN QUAN

Những câu nói có tính sát thương cực lớn khiến bạn nhói lòng

Những câu nói với sức sát thương cực lớn, cứ như đâm vào tim người đọc. Chẳng hạn như, "Bạn biết rõ phải từ bỏ, nhưng lại không bỏ được là vì bạn còn đang chờ đợi những điều không thể xảy ra."