Những điều bạn chưa hề biết về ‘từ và nghĩa từ’ trong Tiếng Việt

Đời sống - Xã hội -

Hẳn bạn sẽ ngớ người khi biết rằng, có vô số từ ngữ bạn đang dùng sai chỉ vì thói quen khó bỏ đấy!

Là một ngôn ngữ có thời gian phát triển lâu và trải qua nhiều thời kỳ, tiếng Việt sở hữu lượng từ lớn hơn nhiều so với những gì chúng ta đang sử dụng trong thời kỳ hiện nay.

Bởi lẽ tiếng Việt là sự tổng hợp từ nhiều ngôn ngữ - bao gồm tiếng Việt, Hán, Nguồn, Mường, Sách, Mày, Rục… Thêm vào đó, dựa vào vị trí địa lý và lịch sử, rất nhiều từ đã bị biến đổi về ngữ nghĩa tùy theo vùng miền và chiều dài lịch sử.

Bài viết sau đây mong muốn giới thiệu cho bạn đọc một cái nhìn sơ qua về “từ” và “nghĩa của từ” trong tiếng Việt để từ đó có thể hiểu hơn về tiếng mẹ đẻ của mình.

Thêm một nghĩa của “Cái”…

Có thể nói, một trong những thành tố thường xuyên và hay sử dụng nhất trong tiếng Việt hiện đại là “cái”. Thông thường, “cái” có một vài nghĩa sau: để chỉ một vật (cái bàn, cái ghế) hay để chỉ giống (con cái, giống cái), hoặc không là để chỉ một vật gì đó lớn (đường cái).

Tuy vậy, có một điều rất thú vị đó là có nhiều địa danh trong Nam Bộ có “Cái” đứng đầu, ví dụ như: Cái Cát, Cái Cối, Cái Chanh, Cái Muối, Cái Trầu, Cái Bè… Đối với địa danh, nhất là những địa danh ở Việt Nam, thông thường tên của địa danh luôn đi kèm với một ý nghĩa nào đó.

Chợ nổi Cái Bè.

Chợ nổi Cái Bè.

Nếu như tra cứu, bạn sẽ thấy rằng phần lớn các địa danh trên gắn liền với rạch và sông, vậy liệu “Cái” có nghĩa như vậy hay không?

Câu trả lời là có, tuy vậy, nghĩa “cái” này hiện nay không phổ biến. Trong từ điển Việt - Pháp cũ (Dictionaire Annamite - Francais) có giải thích từ “cái” này theo nghĩa là rạch ngang nhỏ.

151122tu04-cc1cc

Thêm vào đó, do văn hóa Nam Bộ có sự quan hệ mật thiết với văn hóa Khmer nên ngôn ngữ cũng chịu sự ảnh hưởng, nhất là với những địa danh Khmer cũ. Cuối thế kỷ XIX, Trương Vĩnh Ký có lập bảng đối chiếu mối quan hệ này và một số yếu tố “cái” tương ứng với “prêk” - nghĩa là con rạch.

Cụ thể, Cái Cát: Prêk Khsắc (rạch cát); Cái Cối: Prêk Thbai (rạch cối xay) hay Cái Trầu: Prêk Ambil (rạch muối). Còn yếu tố đứng sau thường dùng để chỉ người, vị trí, tính chất, cây cối…

Nếu nghiên cứu thêm về địa danh Nam Bộ, các bạn sẽ thấy nhiều hơn những sự tương đồng này ở các từ khác như: “Cổ” (với nghĩa là “đảo”: Cổ Cong, Cổ Tron), “Ngả” (với nghĩa là “nhánh sông”: Ngả Cạy, Ngả Tắt, Ngả Bát), “Xẻo” (với nghĩa là “lạch nhỏ”: Xẻo Sầm, Xẻo Nga)…

Và sự biến đổi từ - nghĩa từ theo địa lý, lịch sử

Ý nghĩa của một từ có thể khác nhau tùy theo thời kỳ và thay đổi suốt dọc theo quá trình lịch sử. Có nhiều từ ngữ mà hiện nay nghĩa gốc đã bị mất, thay vào đó là cách dùng phổ biến trong thời kỳ này.

Và “khốn nạn” là một từ như thế. Theo Từ Điển Hán Việt của Đào Duy Anh và Từ Điển Hán Việt của Nguyễn Lân, “khốn nạn” có nghĩa là khó khăn, cùng khổ, gặp tai vạ (“nạn” có nghĩa là tai vạ).

151122tu06-cc1cc-376ba

Tuy vậy, hiện nay chúng ta phần lớn sử dụng “khốn nạn” theo nghĩa hèn mạt, đáng khinh. Nếu như nói “Anh chàng kia thật khốn nạn” thì ngay lập tức người nghe sẽ hiểu đối tượng được nói đến là loại đáng khinh, chứ không phải đang gặp cảnh khốn cùng.

Hay “nghèo” cũng là một từ mà nghĩa gốc bị mất. “Nghèo” trước đây được dùng với nghĩa “nguy hiểm, quẫn bách” và từ đồng nghĩa với “nghèo” hiện nay là “ngặt”.

151122tu07-cc1cc

Ví dụ: Trong Quốc âm thi tập - bản của Trần Văn Giáp có nói:

“Lòng người tựa mặt ai ai khác

Sự thế bằng cờ bước bước nghèo”

Hai câu này vốn chỉ sự thay đổi ở con người và thế sự, khiến cho người nói cảm thấy khó khăn, nguy hiểm. Từ “nghèo” ở đây không thể hiểu với nghĩa là thiếu thốn về mặt vật chất, bởi như vậy câu thơ thứ hai sẽ không có nghĩa. Nghĩa “nghèo” cũ nay chỉ còn trong những từ như “hiểm nghèo”, “ngặt nghèo” mà thôi.

Có lẽ chưa bao giờ các bạn nghĩ “phản động” theo nghĩa tốt. Thế nhưng trước thời 1945, từ này hoàn toàn không mang nghĩa tiêu cực. “Phản” có nghĩa là “chống lại”, “động” có nghĩa là “không đứng yên”, “phản động” trước kia được sử dụng với nghĩa “động tác phản ứng lại”.

Ví dụ:

“Sự phản động đầu tiên của chính phủ trước sự tăng giá toàn thể là quy định cho mỗi hóa vật một giá tối cao”. (Đỗ Đức Dục - Tạp chí Thanh Nghị - 1942).

151122tu08-cc1cc

Hiện nay, nếu tra từ điển Tiếng Việt, “phản động” được định nghĩa như sau: Có tư tưởng, lời nói hoặc hành động chống lại cách mạng, chống lại trào lưu tiến bộ. Trên thực tế, từ này đã bị “chết nghĩa” (không thể có nghĩa khác) nên hiện tại chúng ta đã bỏ cách dùng theo nghĩa gốc.

Địa lý cũng là một trong những nhân tố ảnh hưởng đến nghĩa của từ. Có những từ ở vùng này không có nghĩa gì xấu nhưng khi dùng rộng rãi, hay dùng ở vùng khác thì lại có nghĩa xấu.

“Ả” ở vùng Nghệ Tĩnh chỉ một người con gái bình thường. Thậm chí Nguyễn Du cũng dùng từ này với nghĩa hoàn toàn bình thường trong câu “Đầu lòng hai ả tố nga”.

151122tu02-cc1cc

Nhưng hiện tại, trong tiếng nói phổ thông và đặc biệt vùng Bắc Bộ, “Ả” đồng nghĩa với không đứng đắn, sai trái, và thậm chí liên quan đến pháp luật (Từ “Ả” được dùng để chỉ tội phạm nữ trong báo chí pháp luật).

Hay như “Cả” là một từ không xuất hiện ở vùng Nam Bộ, bởi đây là từ phạm húy, một trong những tội rất nặng trong thời phong kiến.

Theo bài “Tị Húy trong sinh hoạt của người Việt Nam của Phạm Văn Bân” thì: “Khi bị Pháp chiếm làm thuộc địa, cơ quan cai trị ở mỗi xã miền Nam được gọi là Hội Đồng Tề, trong đó người đứng đầu được gọi là Hương Cả”.

151122tu03-cc1cc

Thế nên gọi “Cả” để chỉ người anh/chị lớn trong nhà rất dễ bị kị húy, và bởi vậy, người Nam Bộ thay “Cả” bằng “Hai” và có: anh Hai, chị Hai, bà Hai,…

Vậy đấy, đây là một trong những bài đầu tiên người viết muốn giới thiệu đến độc giả những khía cạnh thú vị của “từ” và “nghĩa của từ” trong tiếng Việt.

Đây là một phạm trù rất rộng nên chỉ dám trích lục một phần nhỏ và đơn giản để diễn giải. Trong những bài viết tới, người viết sẽ đề cập kỹ hơn đến thổ ngữ (cách dùng địa phương) - một trong những khía cạnh rất thú vị khác của ngôn ngữ nói riêng và văn hóa Việt Nam nói chung.

*Bài viết trên đây là dựa trên quan điểm và sự nghiên cứu của riêng tác giả, các tài liệu tham khảo gồm có:

- Tiếng Việt và các ngôn ngữ Đông Nam Á của Viện Ngôn Ngữ Học

- Từ hội học - Giáo trình Việt Ngữ của Đỗ Hữu Châu

- Từ Điển Hán Việt của Đào Duy Anh, Từ Điển Hán Việt của Nguyễn Lân

BÌNH LUẬN 0
Đăng nhập

Gửi bình luận

Tin mới cập nhật
suzy,suzy-solo,yes-no-maybe

Quên ‘tình đầu quốc dân’ đi, Suzy ngày càng quyến rũ khó cưỡng thế này!

Âm nhạc -
MV solo debut “Yes No Maybe” của bóng hồng JYP đã chính thức ra lò.
que-van,rut-lui,tu-gia-showbiz

Quế Vân lạnh lùng tuyên bố giải nghệ, giã từ showbiz

Hậu trường -
Quyết định đột ngột của người đẹp khiến cư dân mạng vô cùng bất ngờ.
fan-son-tung,private-meeting,son-tung-m-tp

‘Thả thính’ chuyên nghiệp, ai mà không đổ gục vì Sơn Tùng?

Hậu trường -
Khi thì trầm lắng tâm sự, lúc lại ngọt ngào "buông" lời mật ngọt với fan, tất cả những khoảnh khắc ấy đã khiến hàng trăm, hàng ngàn người hâm mộ phải "đứng hình" vì Sơn Tùng.
tet,tet-da-ve,xuan-da-ve

Xem những hình ảnh này mới thấy Tết đã đến thật rồi

Đời sống - Xã hội -
Cảnh vợ chồng già đèo nhau sắm đồ Tết hay người cha nghèo lam lũ tiết kiệm tiền cả năm vào cửa hàng mua cho vợ con quần áo mới... những bức ảnh đón Tết "hot" nhất mạng xã hội khiến cho mỗi người thấy thêm rộn ràng.
ca-map-can,cap-bien,cap-quang,dut-cap-bien,mang-internet

Ơn trời! Có mạng rồi, cáp biển APG đã thông và AAG sẽ nối xong trước Tết

Đời sống - Xã hội -
Hiện tuyến cáp biển APG đã khắc phục xong và hoạt động bình thường vào ngày ngày 27 - 28 Tết Âm lịch này.
ganh-ty,huy-hoai-nhan-sac,nhan-sac,phau-thuan-tham-my,the-gioi
Thế giới

Mất 200 triệu ‘dao kéo’, cô gái trẻ bị bạn thân ghen tỵ, hủy hoại nhan sắc

Đời sống - Xã hội -
Với khuôn mặt xinh đẹp nhờ phẫu thuật thẩm mỹ, cô gái trẻ ở Trung Quốc bị người bạn thân tấn công và để lại nhiều vết sẹo nghiêm trọng trên mặt.
de-nhat-phu-nhan-mi,hillary-clinton,thoi-trang-hillary-clinton

Ngày xưa, Hillary Clinton còn mặc đẹp hơn cả bà Trump trong ngày nhậm chức của chồng

Sao đẹp - Sao xấu -
Bà Hillary Clinton đã từng là biểu tượng thời trang một thời.
cadie-moc-tra,con-gai-elly-tran,elly-tran

Elly Trần cùng con gái Cadie diện áo dài đôi du xuân

Hậu trường -
Mới đây, Elly Trần cùng nhóc tì Cadie Mộc Trà xuất hiện cùng nhau trong một bộ ảnh diện áo dài du xuân. Những hình ảnh này được thực hiện trong một chuyến dạo mát của hai mẹ con nhân dịp Tết cổ truyền sắp đến.
ban-trai-ty-phu,ban-trai-ty-phu-72-tuoi,chia-tay,ngoc-trinh,ty-phu-hoang-kieu

Tỷ phú Hoàng Kiều xóa hết ảnh Ngọc Trinh trên trang cá nhân

Đời sống - Xã hội -
Sau tuyên bố chia tay, vị doanh nhân đã lập tức hủy bằng chứng tình yêu của hai người.
bui-cong-nam,cao-ba-hung,nguyen-hai-phong,phan-manh-quynh,sing-my-song-2016
Sing My Song 2016

HLV Nguyễn Hải Phong: ‘Dấu ấn sắp tới quan trọng hơn là kết quả ngày hôm nay’

TV Show -
Nhạc sĩ "Đường cong" đã có những chia sẻ sau khi ra về "trắng tay" tại Chung kết sân chơi Sing My Song - Bài hát hay nhất đêm qua.
cao-ba-hung,duc-tri,sing-my-song,sing-my-song-2016
Sing My Song 2016

Đức Trí bất ngờ tiết lộ ca khúc ‘Có vấn đề’ của Cao Bá Hưng từng được đặt một cái tên hoàn toàn khác

TV Show -
Ngoài ra còn rất nhiều bí mật thú vị về ca khúc của cậu học trò cưng Bá Hưng đã được nhạc sĩ Đức Trí đích thân tiết lộ trên trang facebook cá nhân của mình.
bigdaddy,dj-tit,justatee,ve-nha-an-tet

BigDaddy nhập vai ông trùm khét tiếng, cùng JustaTee - HuyMe tung MV ‘Về nhà ăn Tết’

Âm nhạc -
Cặp đôi JustaTee - BigDaddy vừa chính thức tung trailer cho MV hit "Về nhà ăn tết" sau khi bản audio đạt 5 triệu lượt nghe.
fashionista,influence-asia-,kelbin-lei

Kelbin xuất sắc lọt top 15 người ảnh hưởng tới mạng xã hội về thời trang Influence Asia bình chọn

Làng mẫu -
Theo như thông tin mà Kelbin Lei đăng tải trên mạng xã hội, anh hiện là đại diện duy nhất của Việt Nam được xuất hiện trong sự kiện quan trọng này về lĩnh vực thời trang của lễ trao giải Influence Asia.
chung-thuong-t-jo,hoa-tiet-theu,street-style

Chung Thương T-Jo ‘tạo nét’ với trang phục sắc màu dạo phố Tết

Sao đẹp - Sao xấu -
Chung Thương T-Jo sinh năm 1994. Hiện là thành viên nhóm nhạc S Girls và là học trò của Lưu Thiên Hương, Dương Khắc Linh, được phát hiện thông qua cuộc thi Nhân tố bí ẩn 2016, cũng từ đây, nhóm nhạc 4 thành viên được thành lập.
chau-tinh-tri,kungfu-yoga,phim-tet,pphim-chieu-rap,thanh-long

Thành Long dự đoán sẽ náo loạn mùa phim Tết với ‘KungFu Yoga’

Phim ảnh -
Đến hẹn lại lên, phòng rạp mùa Tết 2017 lại bắt nhịp kỳ nghỉ với những bộ phim đặc sắc từ Âu đến Á. Nếu như năm cũ đã có Châu Tinh Trì làm phim hài thì Tết năm nay, Thành Long sẽ là cái tên được chào đón với bom tấn KungFu Yoga.
miss-grand-international-2015,nguyen-thi-loan,ntk-thuy-nguyen

Top 20 Miss Grand Nguyễn Thị Loan dịu dàng sắc xuân xuống phố

Hậu trường -
Người đẹp thực hiện bộ ảnh dạo phố xuân gửi tặng đến khán giả thân thương.
a-hau-le-hang,le-hang,le-hang-tham-du-miss-universe-2016

Lệ Hằng diện áo dài đỏ lấy may mắn trước thềm chung Kết Miss Universe

Hậu trường -
Nhân dịp Tết Đinh Dậu 2017 đang đến gần, Lệ Hằng đã gửi tới người hâm mộ một bộ ảnh mới tràn ngập không khí xuân.
hien-dai,mang-toi,song-ao,xa-hoi

Bộ tranh phản ánh mảng tối trong xã hội hiện đại

Đời sống - Xã hội -
Trang Bright Side mới đây chia sẻ bộ tranh khắc họa rõ nét cuộc sống ngày nay, khiến người xem suy ngẫm.